Geneza powstania muzeum

Idea utworzenia Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej (Muzeum Polaków Ratujących Żydów) pojawiła się w 2007 r. Już wkrótce (30 VI 2008 r.) Sejmik Województwa Podkarpackiego w uchwale intencyjnej stwierdził: „Istnieje potrzeba pokazania faktów – w dużej mierze nieznanych – wskazujących na udział Polaków w ratowaniu osób narodowości żydowskiej w warunkach, gdy ukrywanie Żydów przez Polaków było rygorystycznie ścigane i – w odróżnieniu od okupowanej zachodniej Europy – karane śmiercią”. Pomysłodawcami byli Bogdan Romaniuk (prezes Stowarzyszenia Szczęśliwy Dom im. Wiktorii i Józefa Ulmów z Dziećmi) i Mateusz Szpytma (inicjator budowy odsłoniętego w 2004 r. pomnika rodziny Ulmów oraz autor poświęconych im publikacji).

W pierwotnym założeniu Muzeum Polaków Ratujących Żydów miało mieć wymiar regionalny, ograniczony do terenu województwa podkarpackiego. W 2015 r., na wniosek marszałka województwa podkarpackiego Władysława Ortyla, minister kultury i dziedzictwa narodowego Małgorzata Omilanowska nadała placówce rangę ogólnopolską. Tym samym istotnie poszerzony został zakres działalności mającej na celu upamiętnienie Polaków ratujących Żydów podczas II wojny światowej.

MPRŻ to pierwsza polska instytucja muzealna zajmująca się problematyką Polaków ratujący Żydów podczas okupacji niemieckiej. Dotychczas nie było placówki, która w szerokim kontekście II wojny światowej i okupacji niemieckiej w usystematyzowany sposób prezentowałaby sylwetki Polaków, którzy mimo zagrożenia życia swojego i swoich bliskich zdecydowali się pomagać Żydom skazanym przez Niemców na zagładę.

Markowa, w której znajduje się siedziba MPRŻ, jest miejscem symbolicznym dla prezentowanych zagadnień. Śmierć rodziny Ulmów – zabitych przez Niemców za ukrywanie Żydów – ma wymiar szczególny. W 2013 r. na stronie internetowej izraelskiego instytutu Yad Vashem stwierdzono: „Zbrodnia na Ulmach – gdy cała rodzina została zamordowana razem z ukrywanymi Żydami – stała się symbolem polskiej ofiary i męczeństwa podczas niemieckiej okupacji”. W 1995 r. Yad Vashem przyznał pośmiertnie Wiktorii i Józefowi Ulmom tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W 2003 r. Kościół katolicki rozpoczął proces beatyfikacyjny Ulmów, który obecnie toczy się w Watykanie.

Należy zauważyć, że rokrocznie przybywa do Markowej na grób rodziny Ulmów kilka tysięcy osób, wśród nich pielgrzymi, młodzież szkolna, a także młodzi Izraelczycy (ponad 5000).

W 2009 roku została powołana komisja, która opracowała założenia nowego muzeum.

Władze województwa podkarpackiego zadecydowały, że w ich imieniu budowę będzie poprowadziło Muzeum-Zamek w Łańcucie. W 2010 r. projekt wpisano do wieloletniego planu inwestycyjnego. W tym samym roku rozstrzygnięto konkurs na koncepcję MPRŻ, który wygrało biuro architektoniczne Nizio Design International – NDI (wcześniejsze ich realizacje to między innymi wystawy stałe w Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Pamięci w Bełżcu czy Muzeum Historii Żydów Polskich Polin).

Zaproponowana przez NDI minimalistyczna formuła architektoniczna budynku ma w zamyśle podkreślać drastyczność ówczesnych wydarzeń i śmiertelne niebezpieczeństwo grożące osobom niosącym pomoc Żydom podczas okupacji niemieckiej. Na placu muzealnym znajduje się pomnik Ofiar Holokaustu oraz tabliczki z nazwiskami Polaków zamordowanych w czasie okupacji niemieckiej za pomoc niesioną Żydom na terenie obecnego województwa podkarpackiego. Z kolei tabliczki z nazwiskami Polaków ratujących Żydów na Podkarpaciu umieszczono na monumentalnej ścianie pamięci.

W ramach przetargu na budowę MPRŻ w 2013 r. wybrano firmę Skanska. Budowa trwała 2 lata (od października 2013 do października 2015 r.). We wrześniu 2015 r. w ramach przetargu wybrano firmę MWE, która przygotowała scenografię wystawy stałej. Jej projekt opracowali dr hab. Elżbieta Rączy i dr Mateusz Szpytma, a zatwierdzony został przez Komisję Programową MPRŻ. Inwestycję budowlaną nadzorowała manager projektu Bożena Knotz-Beda z Muzeum-Zamku w Łańcucie.

Cel działalności

Podstawowym celem MPRŻ jest upamiętnienie Polaków, którzy podczas okupacji niemieckiej – mimo grożącej im kary śmierci – pomagali ludności żydowskiej skazanej przez III Rzeszę na zagładę, a także upowszechnianie wiedzy o nich.

Cel ten będzie osiągany przede wszystkim poprzez udostępnienie wystawy stałej poświęconej omawianej problematyce na terenie województwa podkarpackiego, która w przyszłości uzyska perspektywę ogólnopolską. Oprócz głównej sali wystawowej budynek muzeum ma również salę mniejszą – pięćdziesięcioosobową, która jest przystosowana do spełniania różnych funkcji. Będą się w niej odbywać pokazy filmów, lekcje muzealne dla młodzieży, spotkania dyskusyjne itp. W przyszłości będzie tu można organizować także konferencje naukowe. Celem działań podejmowanych przez MPRŻ będzie również realizacja programów edukacyjnych skierowanych do młodzieży z Izraela, której pobyt w Markowej nie powinien ograniczać się tylko do obejrzenia ekspozycji muzealnej, ale również do wzięcia udziału w warsztatach i wykładach zorganizowanych przez MPRŻ.

Należy organizować spotkania z Polakami ratującymi Żydów w czasie wojny i z ich rodzinami. MPRŻ będzie prowadziło działalność dokumentacyjną. Będzie ona pomocna nie tylko przy wzbogacaniu i ewentualnej modyfikacji ekspozycji muzealnej. Jej efektami będzie można podzielić się również z naukowcami, dziennikarzami, a także wszystkimi osobami zainteresowanymi tą tematyką. Należy przygotowywać notacje – nagrywać relacje żyjących świadków zagłady Żydów i ratowania ich przez Polaków. Należy gromadzić dokumenty (lub ich kopie) dotyczące tematyki prezentowanej w MPRŻ. Wiele takich dokumentów jest w posiadaniu innych instytucji – MPRŻ powinno starać się o ich kopie, z prawem do wykorzystania w działalności muzealnej.

W miarę możliwości rejestrowane będą relacje nie tylko Polaków ratujących Żydów, ale również tych osób, których działalność została zainspirowana postawą Sprawiedliwych. Powinien to być jeden z ważnych kierunków działalności placówki, a gdy odejdą ostatni świadkowie wydarzeń, stanie się on bardzo istotny. Należy pamiętać, że jedną z idei przyświecających twórcom MPRŻ była chęć upowszechniania pozytywnych postaw wobec innych ludzi.

Efektem działalności placówki będzie zapewne pozyskiwanie informacji o nieznanych dotychczas Polakach ratujących Żydów oraz informacji uzupełniających na temat osób już poznanych. Wówczas w porozumieniu z IPN podejmowane będą decyzje o umieszczeniu kolejnych nazwisk na placu muzealnym (co powinno odbywać się w sposób uroczysty). Niewykluczone, że pojawi się konieczność modyfikacji form użytych nazwisk bohaterów (ich zapis w dostępnych dokumentach bywa często niejednoznaczny), dopisania kolejnych członków rodziny itd. W tym aspekcie markowska ekspozycja muzealna będzie zapewne ciągle uzupełniana i tworzona. Muzeum powinno również w uzasadnionych wypadkach kierować do Prezydenta RP wnioski o nadanie orderu, a do instytutu Yad Vashem o przyznanie medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Będzie należało podjąć starania, aby ich wręczanie odbywało się uroczyście w MPRŻ. 

Posiadane zbiory i materiały

W swej krótkiej działalności MPRŻ zgromadziło pierwsze zabytki i dokumenty związane z Polakami ratującymi Żydów podczas okupacji niemieckiej. Zakupiono między innymi część wyposażenia domu rodziny Ulmów, zgromadzono też kopie większości zdjęć wykonanych przez Józefa Ulmę. W zbiorach znalazła się część zdjęć oryginalnych. Wśród nich zdjęcie wykonane w 1940 r., na które 24 III 1944 r. padły krople krwi ofiar niemieckiej zbrodni. W zbiorach znajdują się także drzwi ze śladami po kulach powstałymi podczas egzekucji rodziny Baranków, których Niemcy zabili za pomoc udzieloną Żydom.

Do MPRŻ wpływają relacje dotyczące Polaków ratujących Żydów podczas okupacji niemieckiej. Będę one weryfikowane i wykorzystywane w działalności placówki.

Opracowanie: dr Mateusz Szpytma